Musicología

Tingulli ekzistencial në violinën e Florian Vlashit

Përparim Kabo
Tingulli ekzistencial në violinën e Florian Vlashit
0,0002342

Koncerti i violinistit Florian Vlashit në Tiranë (24.05.2014) me muzikë moderne titulluar The Green Violinist ishte një përshpirtje ku arti, njeriu, fryma dhe ngjyra mund të përmblidhen në një fjali të vetme  - Tingulli ekzistencial i Florian Vlashit.

Çdo të thotë që një violinist ta gjej frymëzimin nga ngjyra e pikturës, nga motivet e piktorit, nga dashuria e këtij të fudit për muzikën, e akoma më tej, nga adresimi që ai  i bën në vepren  e tij të ngjyrës, instrumentit  të violinës?!  Përse ka kaq shumë prezencë të violinës tek piktura e Chagall-it? Do të ishte e vështirë të eksploronim në një raport të ngushtë intim ku adhurimi për instrumentin të na justifikonte për cilat arsye telajo chagalliane ka rokur mbretëreshën instrumentale të tingullit muzikor kaq gjërësisht, kaq me pasion dhe me domethënie, violinën.

Arti nuk është porosi tek zanatçiu. Arti (muzika në veçanti) nuk mund të jetë thjesht dhe vetëm brenga e dashurisë së humbur. Violina chagalliane nuk mund të jetë një përbetim besnikërie ndaj asaj që, një ditë në kohë dikur, ka lënë tek piktori një gjurmë të pashlyer identiteti. E thjeshtë për këtë arsye e gjithë krijimtaria e tij është “requiem violin”.

Violina tek Chagalli nuk është përlotje për një violinist të humbur qoftë edhe si një ëndërr e tij e patakuar. Mbase ai ngjyrën e tij e sheh, e ndjenë brenda vetes si tingull muzikor, dhe josh që kuptimi ose moskuptimi i pikturës së tij pse jo, të gjej sozinë duke u lexuar dhe përjetuar si muzikë, si një tingull violine vetmitare,”tingullngjyra” ose “ngjyratingulli” si një prerje brenda tingullit paramaterial atje ku arti është ende frymë. Sa bukur të udhëtosh atje në atë që unë parapëlqej ta quaj pelegrinazhi i brendëshëm. [1]

Florian Vlashi, ensayo de The Green Violinist

Do të doja të shtegëtoja në një monopat më të thellë nën tokë dhe mbi të e më tej tek i paani qiell. Lidhja mes muzikës dhe pikturës si takim në tingullin paramaterial, në atë që është ende frymë përpara se të materializohet në aktin krijues, e që tek piktori është ngjyrë dhe art i ftohtë figurativ, ndërsa tek muzikanti është tingull harmonioz në vijë melodike me intonacione e vibrato që e bëjnë atë art abstrakt, i tillë që, siç thoshtë Oscar Wilde për muzikën, “kurrë nuk e tregon sekretin e saj të fundit.”

Si çdo formë ekzistence edhe artet vijnë nga shpirtërorja, nga paramaterialja e cila brenda krijuesit është një nebulozë fryme nga ku del frymëzimi,( në shqip kjo fjalë është një çudi më vete, “frymë- zë” që mund të lexohet fryma me zë, ose me arsye, Zë- zeusi, arsyeja, ose ndryshe mund të lexohet, fryma hedh rrënjë sepse fjala zë në shqip ka edhe kuptimin zë, ngjit, ngjizet, çel) është zbulim i vetes dhe i botës ndaj është dhe njohje. Shpërfaqet si ndërtim i vetes dhe i universit ndaj edhe ka brenda aktin krijues. Vjen si zbulim i universales dhe i njeriut prandaj në çdo rast, është arratisje nga vetja, ikje nga ajo që tashmë është e takuar, e ditur. Tek e fundit arti plazmohet si puthje me ndjenjën dhe shpagim, ndaj asaj që e defomon humanizmin dhe “kryqëzon lirinë”. Ja përse arti është një dashuri që nuk shteret.

Arti brenda artistit në çdo performim është një pelegrinim i ri, kurrë i kryer më parë. Serialet e ngjashme në art, cilido qoftë ai, tregojnë se personi në fjalë që merret me të ka shteruar, nuk e ka më tharmin e kreativitetit. Ky tip artisti thjesht ekzekuton fal edukatës së punës. Ai herët ose vonë do të mbetet vetëm. “Fjala ka ngjyrë”- mëtonte Viktor Hygoi.

Ngjyra ka tingull do të shtoja unë. Ajo mund të konvertohet në një tingull të brendëshëm për cilindo, ndërsa tek muzikanti si artist i vërtetë, ngjyra është tingull muzikor profesional dhe immense sepse ka të bëjë me imanenten. Identiteti përmes artit është gjithnjë karakterizim plural, prandaj thuhet se tek arti tij fjala vjen: ka sonorim, gjen ngjyrim, ka poetik, ka plastic, takon dialog hapsirash, bujon ritëm, etj!

Isha në sallë kur violinisti Florian Vlashi me tingullin e tij interpretativ realizoi homazhin për Chagall-in duke ardhur tek spektatori me violinën e tij të vjetër, gati tre shekullore, si të ishte Ai vet The Green Violinist.

Mjeshtri kishte marrë përsipër përgjegjësinë që të dilte nga piktura e Chagallit me frymëzimin e tij, me pengjet dhe enigmat, me dedikimet dhe refleksionet, me pezmet dhe ëndërrimet maroke të piktorit të shquar.

Akti i krijimit në atë koncert ishte interpretimi me violinën e Chagallit dhe jo thjesht një “këngë përshtatjeje” që ndodh shpesh kur në mënyrë sterile dhe afishuese, luhet muzikë dhe në të njëjtën kohë shfaqen imazhe si një landscape ilustrativ.

Rasti i parë është gjetja e pikave të fshehta të takimit me sublimitet shpirtërash. Rasti i dytë është dekoracion ornamental.

Në rastin e violinistit Florian Vlashi, të dalësh të luash në violinë si të ishe personalisht The  Green Violinist do të thotë që tingulli të ketë ngjyrë, konfigurim, imagjinatë, meditime dialoguese, sekrete e trishtime chagalliane. Ndërsa ngjyrimi i pikturës të deshifrohet jo në përbërës material kolorimi të kombinuara në tavalocin e piktorit, por se ato të jenë grimca ekzistenciale partiture muzikore që, kur ndërthur-shkrihen me njëra tjetrën, harmonizohen duke dhënë ngjyrim që lëshon muzikën e brendëshme. Ky proces është tingulli ekzistencial që ndodhë  me shpejtësinë e dritës brenda Florian Vlashit dhe të gjithë atyre violinistëve të shquar të të gjitha kohërave, të cilët kanë atribute të veçanta brenda artit të tyre interpretativ.

Bota e humbi tingullin e vet origjinal kur u mboll me artificialen, nënvizonte Hannah Arendt. Në rastin e instrumentit muzikor, do duhet të pohojmë se njeriu dhe universi ndërtuan një urë komunikimi shumë të dobishme, të thjeshtë në pamje, dhe njehëresh tejet të vështirë dhe kombinative e komplekse në substancë. Instrumentet muzikore të telit që nga Lira e Apollonit (në shqip lirë-a, do të thotë e lirë, e çliruar, e pa penguar shprehëse, që del nga brenda jashtë; për më shumë lexo studimin tim Tingull [1]) si dhe instrumentet muzikore të frymës, janë arritjet më të mëdha të njerëzimit, pa të cilat shpirti njeriut do të mbetej i burgosur brenda trupit dhe do të humbte muza e parë Muzika, ajo që u fekondua nga Arsyeja- Zeusi dhe Kujtesa Nemosia.

Është me dobi që këtu të këndvështrohet me kujdes diçka me vlerë. Instrumenti me tel si edhe është violina, lidhet direkt me trurin pa ndërmjetësim, përmes një rrjeti nervor që si rrufetë prehistorike lidhin Zeusin me tokën, pra zërin e brendëshëm që është tingulli ekzistencial paramaterial me tingullin muzikor material që dëgjojmë ne kur luhet në instrument një partiturë. Raportet tingull-brenda me tingull-jashtë, si një zbulim u disiplinua nga ana shkencore dhe matematikore nga Pitagora. Ai thoshte për Zeusin  Zani, që në shqip në dailektin arkaik geg do të thotë zë –voice, dhe zëri është gjuha e arsyes, diçka më shumë madje.Pasi gjuha është foleja e frymës (vlerësimi i Hajdegerit). Zani- zëri, kjo fjalë në shqip ka një shumës ezoterik që të habit. Sepse është edhe zë –voice, është zë fill, zë rrënjë, zë në çark, zë brumin, dhe zën, pra ndeshur. Le ti imagjinojmë të gjitha këto kuptime për tingullin brenda njeriut. Tingulli ekzistencial para material brenda ateljes së artistit, bën zë, hedh rrënjë, lidhë notat, gatuan harmoni, ndeshet në dialogime, kadenca dhe fuga e më në fund, sa hap e mbyll sytë, del jashtë në instrument dhe e dëgjojmë ne. Komandat jepen nga truri dhe shpirti përjetues per  ne telin e violinës. Arsyeja dhe kujtesa njësohen me harmoninë sonorike (tingëllore) Këtë mekanizëm të dixhitalitet njerëzor unë e ndjej tek arti intepretativ i Florian Vlashit.

”Ajo që gulon së brendëshmi tek instrumenti është raporti me instrumentistin.Violina vendoset në qafë shumë pranë veshit, syve dhe gojës, hundës dhe punohet me mishin e gishtave, pra me esktremet nervore, duke vendosur një raport të drejtpërdrejt me trurin përmes shqisave dhe ndjesisë nervore.Ka vegla muzikore si ato të frymës që këtë e bëjnë me frymëmarrjen dhe udhëtimi deri tek truri është më i gjatë dhe jo kaq i drejtpërdrejtë.

Pra kur shoh një violinist, më duket sikur raportet mes njeriut, muzikës dhe botës janë të vendosura në një kozmogoni tjetër,krejt të çuditshme dhe individuale.Duket sikur imitohet një koreografi kozmike trupore.Tingulli del nga mishi njerëzor si një lindje njerëzore, ashtu sikurse krijesa e re del nga trupi i nënës. Gjithnjë kam qenë i habitur çfarë ndodh.”Harta e rrugës mësimore është e shkurtër, vetëm segmenti ku shtrihen telat në trupin e violinës.Gishtat lëvizin në të me shpejtësi të ndryshme me kahje të ndryshme dhe prekje jo të çfarëdolloji dhe brenda sekondës ose të dhjetës apo të qindës së saj, lëshohet tingulli dhe krijohet harmonia muzikore.Çfarë ndodh? Teli metalik nuk mund të strehojë brenda vetes gjithë atë magji.Nuk mjafton!

Ndërsa prekja njerëzore e lind atë.Jam kurioz të di se si është i ndërtuar truri i violinistit. Çfarë të veçante ka! Jam i sigurtë që ka diçka ndryshe.Jo vetëm për faktin se duke filluar që në moshë të vogël ata nisin të ushtrohen të luajnë në violinë, dhe për më tepër vepra të kompozitorëve të mëdhenjë, të cilat në kuptimin e mendimit muzikor dhe ideve që përcjellin, janë shumë larg formimit të fëmijës, por edhe për faktin se imagjinimi i botës përmes muzikës që lind fal prekjes së telit nga mollëzat e gishtave, është një mekanizëm sa i çuditëshmë aq dhe i veçantë.Është si një lloj “gijotine” që të ndan nga prozaizmi dhe të fut në thellësi të detit për të gjetur kuptimin e ekzistencës, atje ku çdo gjë është e papërlyer, pa mure. Ajo që më bën të mendohem thellë në lidhje me ritualin interpretativ tek violinisti, është nderja e qafës.Është një pozicion i volitshëm për instrumentistin me instrumentin por njëkohësisht edhe pozicion shumë i çuditshëm për kqyrjen e botës.

Mbyllja e syve është mrekullia tjetër. Duket si një përdëllim hyjnor, ku ngjyrimi dhe drita janë të brendëshme, dhe vijnë nga një galaktikë e shpirtrave që shkrihen në një.

Violinisti duket sikur shikon një dritë tjetër shumë të fortë.Ndaj i mbyll sytë ashtu si ndodh me njeriun e zakonshëm që përball dritës së diellit i mbyll sytë.

Për këtë të dytin bëhet erësirë. Ndërsa për violinistin duhet të ndodhi diçka tjetër. Mund të gaboj, por se besoj se ai udhëton përmes tingullit në hone të thella dhe orientohet nga jehona e tij brenda qënies së vet.Kjo lloj përplasje duhet të krijojë një ndriçim të veçantë, ashtu si rufetë e herë pas hershme. Kam një bindje intuitive se brenda syve të violinistit ka një mrekulli që deri më sot pak është analizuar dhe për rrjedhojë pak edhe është vlerësuar.

Ndofta kjo që unë them nuk ka një bazë shkencore, por unë e ndjej.Unë i njoh fort mirë dritën e syve të violinistit dhe ndriçimin që ata lëshojnë.Ajo është tejet e veçantë dhe e kuptueshme jo nga kushdo dhe në çdo rrethanë.Drita e tingullit që vjen nga violinistët e vërtetë është si drita e orgazmave qiellore.”  [2]

 

 

Florian Vlashi, ensayo de The Green Violinist

 

Abstraktja e ripërtërirë në ribërje në rigjetje në rikrijim (kujtesa) krijoi përputhëshmërinë e lakuar pa cepa (lexo e thellë, sepse fjala cep motivon fjalën perceptim që do të thotë një kuptim sipërfaqësor) pa abrazivitete, pra gjetjen e harmoninë duke e krijuar atë si vijushmëri, si rrjedhje, si vrull, si moskthim. Ose si themi në shqip, kroi-uji që rrjedh i pastër, kronosi, koha universale që nuk ndalet. Ndaj muza e pare, muzika, ndryshe nga artet e tjera, ka kohët në partiturat muzikore, si i vetmi art që ndërtohet me titullim kohe si emërtime dallues.

Mbi këtë themel arsyetimi do duhet të kuptojmë se përse interpretuesit në violinë dhe jo vetëm në të, ndahen në dy grupe të mëdhenjë, në dy identitete të largët dhe përjashtues. Në interpretues të instrumentit me të dhe mbi të. Dhe në interpretues të tingullit ekzistencial përmes instrumentit nga brenda shpirtit jashtë në botë dhe kthim sërish atje .Të parët ushtrohen, mësojnë teknika, ropaten, shkojnë gati në “perpetuum mobile” dhe diçka realizojnë në aktivitetin e tyre artistik. Por ata kurrë nuk mbrijnë tek shpirti i tingullit, atje ku instrumenti dhe instrumentaliteti janë mjetë dhe shpirt, vegël muzikore dhe fryma në duart e atij që luan.

Në rastin e parë kemi të bëjmë me atë që quhet virtuoziteti bosh, ose tingull i zbrazët, pse jo mund ta vlerësojmë si ndjeshmëri e munguar, si emocione pa frymë përjetimi. Në rastin e dytë, ku është dhe Florian Vlashi, interpretimi është dalja jashtë e një pjese multishpirtërore, ku ngjizen fryma krijuese e kompozitorit, ngjyrimi emocional dhe përjetimi immanent i interpretuesit, e gjitha kjo fal edhe gjuhës teknike të elaboruar ku instrumenti zotërohet në substancën e tij jo thjesht materiale. Të gjitha këto në një shpejtësi marramendëse nga brena shpirtit të violinistit tek dëgjuesi.

Florian Vlashi është i tillë. Ai krijon nga brenda dhe përcjell jashtë. Përjeton thellë si arsye sepse njeh filozofinë e veprave, motivet kruciale të tyre të dimensionuara në kohë dhe në epokë. Florian Vlashi është hulumtues në universalitetin që jep gjithëkohësinë, duke gjetur valencat ndërlidhëse dhe duke peneluar brenda aktit të tij interpretativ veçoritë individuale të secilit kompozitor. Ai iu gjen shpirtin dhe frymën veprave dhe na i përcjellë ne si dëgjues nëpërmjet interpretimit kreativ.

Porse kuadri plotësohet duke mbajtur në vëmendje se Floriani shton nga vetja kur interpreton. Ai luajti Maurice Ravel, Deux Melodies hebraiques "Kaddisch",dhe atë me titull kuptimplotë "L’Enigme Eternelle". Presonalisht e kam dëgjuar këtë muzik shumë profonde, gati mesianik në konceptim, nga disa violinistë madje dhe të luajtur brenda në Berlin Reichstag në Shoah Day.

Ka në notat e saja muzikore dhimbje dhe një pikëllim të thellë si përjetim muzikor. E kam dëgjuar dhe me cello nga Steven Isserlis, dhe të kënduar  nga Montserrat Caballe. Dalloj, në të gjitha rastet pelegrinim drejt një bote që është e përjetshme si është edhe koha e përtejme e vdekjes. Ndjehet pikëllimi dhe dorëzimi tek mosqenia fizike, duke kënduar me dhimbjen e brendëshme.

Interpretimi i enigmave të përjetëshme nga Florian Vlashi shpërfaqi shumë veçori pasi e gjithë arkitektura shpirtërore e veprës ishte strehuar në një mallëngjim shqiptar.Takoje në të ngjyrime të kabave tona që qajnë jetën e humbur dhe përcjellin me këngë vaji dhimbjen e thellë njerëzore.Kjo ndërthurje nuk është dhe nuk ka si të jetë eksperiment apo sajesë. Është udhëtim i brendëshëm mes ndjesive që kanë të bëjnë me identitetin e etnosve që nga gjeneza e tyre, nga ngjasimet historike ( dy popuj të vegjël të rezikuar por dhe heronjë të mbiekzistëncës së tyre, sepse atdheu ka qenë për shqiptarët dhe hebrenjtë gjthnjë toka e rezikuar për tu humbur) por dhe nga marrëdhëniet prehistorike dhe ato moderne. Strehimi hebrenjëve në Shqipëri dhe mosdorëzimi tek gjermanët e sillte Kaddisch ndryshe. Kishtë dhe nje pigment origjine. Nga një pjesë e rrënjëve të familjes së gjyshes se tij, Vlashi identifikohet hebre, nga familja e Simonëve të vendosur në qytetin e Shkodrës. Pasi ra Mbretëria e Granadës në 1492, rreth 650 familje hebre u strehuan në Shqipëri.

Virtuoziteti i Florian Vlashit na drithëroi sepse ai qan dhe qesh brenda honeve të tij dhe mandej, si shkrepje reze drite, del jashtë. Koha nga tingulli paramaterial (po muzikor dhe harmonioz brenda tij) tek tingulli ne telin e vilolinës duhet të jetë shumë shumë e shkurtër, gati zero, pa as edhe një pauz. Ajo vjen si një frymënxjerrje arti muzikor si në aktin krijues sa herë që interpreton. Kjo magji është pelegrinazh nga brenda jashtë dhe jo nga jashtë-jashtë. Tingulli ekzistencial do të thotë në kuptimin mesianik që ai të jetë vetidentiteti yt, fryma jote, vetqënia, personaliteti dhe filozofia jote në ritual.

Është fatkeqësi që përmes shkollave kudo ushtrohen miliona individë që të bëhen interpretues në vegla muzikore. Ata lodhen dhe shpenzojnë jetën, si të thuash marrin një profesion dhe ngjizin atje ëndrrat. Dalin në skenë marrin duartrokitje por se harrohen dhe mbeten anonym. Ata janë heronj të rrugës së gabuar në jetë. Janë thjeshtë krijesa të një inkubacioni dështak.

Shumë pak janë të tillë që tingullin ekzistencial njerëzor dhe atë muzikor e kanë një të vetëm.Kjo tipologji antropomuzikore  është brenda atyre të cilët kanë atribute të tillë që zotrojnë frymëmmarjen e trupit (thithje nxjerrjen) por mbi të gjitha zotrojnë frymëmarrjen e shpirtit që është harmoni sonorike paramateriale në thellësi të qenies së tyre. Kjo duhet kuptuar herët.Moxartit iu kuptua që katër vjeç. Ndryshe mund të kthehesh në skllav të një dëshire dhe pasioni që nuk është kënga jote e jetës as tipologjia jote identifikuese. Ushtrimi në këtë rrugë është humbje e lirisë dhe kreativitetit genuine.

Florian Vlashi, mund të ishte bërë dhe një mjek i kujdeshëm, dhe një filozof serioz pedant, dhe një biolog ambicioz e psikolog provokativ. Porse, në të gjitha rastet, jashtë muzikës Zoti Vlashi do të ishte si një tren modern jashtë shinave. Me muzikën violinisti Florian Vlashi është qiell dhe dritë, frymë dhe dehje, ngjizje dhe krijim, është ai që ribëhet në çdo rast kur interpreton muzkën klasike dhe atë moderne, jo si një moderator shërbyes në rëfenjë, por si një eskplorator magmash muzikore që për ti shkoduar duhet talent, mendje, kulturë, genuinitet muzikor, mjeshtri gati magjike për të hapur portat sekrete të këtij arti që gjithnjë nuk e tregon sekretin e fundit.

Është nje lloj magnetzimi i brendëshëm  që të shpie tek Pitagora, ku matematika, gjeometria, harmonia, tingulli dhe komunikimi, krijojnë një vetdije multidisiplinare, në të cilën kombinohet arti, krijimi, rregulli, fantazia, hamrmonia, sonorimi, heshtja, meditimi (i brendëshëm dhe i jashtëm) njohja dhe fshehja mistike, dashuria sublime dhe, tek e pasmja, pengjet që jetën e njeriut dhe fatin njerëzor, e sjellin si një brengë të cilën e dashuron marrëzisht.

"Për ata që e kuptojnë dhe e duan me thellësi, muzika nuk është një qejf; është një fe." Kështu shprehej një mendje e ndritur e kombit shqiptar Faik Koncia. Dishepull i këtij besimi e rituali lutjesh, pra i muzikës si një religjion arti dhe fryme, është violinisti Florian Vlashi. Tempulli është instrumenti dhe psallmi është tingulli tij ekzistencial…e dëgjoj në ajër dhe i them mirënjohje.

Mu bë apo ndodhi në fund të koncertit, ai shkoi u strehua tek piktura e Chagallit…ndodhën të dyja.Fizikisht ai hyri dhe doli në skenë, ndërsa si tingull ai erdhi dhe shkoi sërisht atje tek ngjyratingulli i piktorit! Tingulli ekzistencial ka më shumë si një strehë dhe formë shpërfaqeje, është muzikë po aq sa ngjyrim…! Magjia vazhdon me pengje enigmash ndaj vijojmë ta dëgjojmë violinën e Florian Vlashit!.

Notas

Përparim KABO, "Tingulli - Përsë Prometheu nuk është ende i qetë", Tirana: 2014

P. KABO, "Tingulli" p. 298-300

Comentarios
Para escribir un comentario debes identificarte o registrarte.